دنیای ارتباطات دیجیتال پیش از آنکه توسط غولهایی مثل تلگرام و واتساپ تسخیر شود، میدان نبرد پلتفرمهایی بود که امروز تنها خاطرهای از آنها باقی مانده است. پیامرسانهای قدیمی نه تنها ابزاری برای گفتگو، بلکه بخشی از هویت دیجیتال نسلهای گذشته بودند که الفبای تعامل در فضای مجازی را به ما آموختند. در این مقاله، به بررسی جامع و لیستی از محبوبترین پیامرسانهای قدیمی میپردازیم که هر کدام در زمان خود انقلابی در نحوه اتصال انسانها به یکدیگر ایجاد کردند.
پیش از ورود به لیست، بهتر است با مفهوم “پیامرسانی فوری” (Instant Messaging) آشنا شویم. این تکنولوژی به کاربران اجازه میدهد تا در بستر اینترنت، پیامهای متنی، صوتی و تصویری را به صورت آنی و همزمان (Synchronous) مبادله کنند. برخلاف ایمیل که ماهیتی غیرهمزمان دارد، پیامرسانها تجربه یک گفتگوی زنده را شبیهسازی میکنند. در ادامه، ۱۵ مورد از تاثیرگذارترین پیامرسانهای قدیمی را بررسی میکنیم.
۱. یاهو مسنجر (Yahoo! Messenger)؛ پادشاه بیچون و چرای چترومها
یاهو مسنجر برای بسیاری از کاربران ایرانی، اولین تجربه ورود به دنیای چت و گفتگوهای اینترنتی بود. این برنامه که در سال ۱۹۹۸ با نام “یاهو پیجر” متولد شد، با چترومهای عمومی و آیکونهای متحرک به سرعت به محبوبیت جهانی رسید.
امکاناتی مثل “بوز” (Buzz) برای جلب توجه مخاطب و شکلکهای نوستالژیک، از ویژگیهای فراموشنشدنی این پیامرسان هستند که سرانجام در سال ۲۰۱۸ به کار خود پایان داد. یاهو مسنجر نه تنها یک نرمافزار، بلکه یک پدیده فرهنگی بود که مفهوم “آواتار” و “وضعیت” را به میلیونها نفر معرفی کرد.
در دوران اوج یاهو مسنجر، چترومهای آن بر اساس موضوعات مختلف از جمله تکنولوژی، ورزش، و دوستیابی دستهبندی شده بودند. کاربران با استفاده از “آیدی” های خلاقانه خود در این فضاها حاضر میشدند.
یکی از جذابیتهای فنی یاهو، امکان استفاده از “پلاگین”ها و “بوت”ها بود که قابلیتهای جدیدی مثل پخش موسیقی یا بازیهای کوچک را به محیط چت اضافه میکردند. تکامل یاهو مسنجر با معرفی نسخههای مختلف ادامه یافت تا اینکه در اواسط دهه ۲۰۱۰، با ظهور گوشیهای هوشمند و پیامرسانهای موبایلمحور، قافیه را به رقبایی مثل واتساپ باخت.
۲. آیسیکیو (ICQ)؛ اولین پیامرسان تجاری تاریخ اینترنت
آیسیکیو که مخفف عبارت “I Seek You” (به دنبال تو میگردم) است، در سال ۱۹۹۶ توسط یک شرکت اسرائیلی به نام میرابیلیس عرضه شد. این برنامه اولین پیامرسانی بود که از شمارههای شناسایی منحصر به فرد (UIN) به جای نام کاربری استفاده میکرد. صدای معروف “او-او” هنگام دریافت پیام، هنوز هم در گوش کاربران قدیمی اینترنت طنینانداز است. آیسیکیو در واقع سنگ بنای تمام پیامرسانهایی است که امروز استفاده میکنیم.
یکی از ویژگیهای منحصر به فرد آیسیکیو در آن زمان، قابلیت “تایپ زنده” بود؛ یعنی شما میتوانستید کلمات طرف مقابل را دقیقاً همان لحظه که در حال تایپ بود ببینید. آیسیکیو همچنین اولین پلتفرمی بود که اجازه میداد کاربران وضعیت خود را به صورت “نامرئی” تنظیم کنند تا بدون مزاحمت دیگران، فقط با افراد خاصی چت کنند. در سال ۱۹۹۸، شرکت ایاوال آیسیکیو را خریداری کرد که در آن زمان یکی از بزرگترین خریدهای حوزه اینترنت بود.
۳. اماسان مسنجر (MSN Messenger)؛ نفوذ مایکروسافت در قلب دسکتاپها
مایکروسافت در سال ۱۹۹۹ با عرضه اماسان مسنجر، رقابت مستقیمی را با یاهو و ایاوال آغاز کرد. این برنامه که بعدها به “ویندوز لایو مسنجر” تغییر نام داد، به دلیل یکپارچگی با سیستمعامل ویندوز و سرویس ایمیل هاتمیل، به سرعت در محیطهای کاری و خانگی نفوذ کرد. قابلیتهایی مثل بازیهای آنلاین دو نفره و اشتراکگذاری موسیقی در حال پخش، از نوآوریهای جذاب این پلتفرم بود که آن را به یک مرکز سرگرمی تبدیل کرده بود.
یکی از ویژگیهای پرطرفدار اماسان، قابلیت “Nudge” بود که باعث لرزیدن پنجره چت طرف مقابل میشد. همچنین، اماسان مسنجر اولین پلتفرمی بود که اجازه میداد کاربران از “ایموجیهای سفارشی” استفاده کنند. در سال ۲۰۱۳، مایکروسافت تصمیم گرفت ویندوز لایو مسنجر را بازنشسته کرده و کاربران را به سمت اسکایپ هدایت کند. با بسته شدن سرورهای اماسان، فصلی بزرگ از تاریخ اینترنت دسکتاپ به پایان رسید.
۴. ایاوال اینستنت مسنجر (AIM)؛ پیشگام فرهنگ وضعیت آنلاین
پیامرسان ایاوال که در سال ۱۹۹۷ عرضه شد، یکی از محبوبترین ابزارهای ارتباطی در آمریکای شمالی بود. این برنامه مفهوم “لیست دوستان” و “پیام وضعیت” را به فرهنگ عامه تزریق کرد. بسیاری از اصطلاحات اختصاری مثل LOL و BRB که امروز در چتها استفاده میکنیم، ریشه در گفتگوهای سریع کاربران در محیط ایاوال دارد. ایاوال در واقع زبان جدیدی برای نسل جوان آن زمان اختراع کرد.
ایاوال اینستنت مسنجر به دلیل سادگی و تمرکز بر متن، بسیار سریع بود و حتی با اینترنتهای ضعیف هم به خوبی کار میکرد. یکی از بخشهای جذاب آن، “پروفایل” کاربران بود که اجازه میداد با استفاده از کدهای HTML ساده، فونتها و رنگهای دلخواه خود را به نمایش بگذارند. در نهایت، با ظهور فیسبوک مسنجر و توییتر، ایاوال جایگاه خود را از دست داد و در سال ۲۰۱۷ رسماً تعطیل شد.
۵. گوگل تاک (Google Talk)؛ سادگی و سرعت در بستر جیمیل
گوگل در سال ۲۰۰۵ با معرفی “گوگل تاک” یا همان “جیتاک”، وارد بازار پیامرسانها شد. تمرکز اصلی این برنامه بر سادگی، سرعت و کیفیت بالای تماسهای صوتی بود. جیتاک به دلیل استفاده از پروتکل باز “اکسامپیپی” (XMPP)، به کاربران اجازه میداد تا از طریق نرمافزارهای مختلف به حساب خود متصل شوند. این موضوع باعث شد که جیتاک به سرعت در میان کاربران حرفهای و برنامهنویسان محبوب شود.
یکی از نقاط قوت جیتاک، ادغام کامل آن با محیط جیمیل بود. شما میتوانستید بدون نصب هیچ نرمافزاری، مستقیماً از داخل مرورگر با مخاطبان خود چت کنید. گوگل در سال ۲۰۱۳ اعلام کرد که جیتاک را با سرویس جدید “هنگاوتس” جایگزین میکند. این تغییر با مخالفتهای زیادی روبرو شد، زیرا هنگاوتس سنگینتر بود و آن سادگی و سرعت جیتاک را نداشت.
۶. نیمباز (Nimbuzz)؛ پل ارتباطی میان پلتفرمهای مختلف
نیمباز یکی از محبوبترین پیامرسانهای دوران گوشیهای جاوا و سیمبین بود که به کاربران اجازه میداد به طور همزمان به حسابهای یاهو، اماسان و فیسبوک خود متصل شوند. این برنامه با ارائه چترومهای شلوغ و امکان تماس صوتی ارزانقیمت، در کشورهای در حال توسعه از جمله ایران طرفداران بیشماری داشت. نیمباز در واقع راه حلی برای مشکل “تعدد اکانتها” بود.
در ایران، نیمباز به دلیل مصرف بسیار پایین دیتا و چترومهای فارسیزبان، به یک پاتوق شبانهروزی تبدیل شده بود. این برنامه همچنین دارای یک سیستم “آواتار” پیشرفته بود که کاربران میتوانستند با کسب امتیاز یا پرداخت هزینه، لباسها و وسایل جدید برای شخصیت مجازی خود بخرند. با ظهور اندروید و آیاواس، نیمباز سعی کرد خود را با محیط جدید وفق دهد، اما رقابت با واتساپ دشوار بود.
۷. ویچت (WeChat)؛ آغازگر عصر سوپر اپلیکیشنها
اگرچه ویچت هنوز هم در چین پادشاه مطلق است، اما نسخههای اولیه آن در اوایل دهه ۲۰۱۰ در ایران، تجربه جدیدی از پیامرسانی موبایلی را ارائه داد. قابلیتهایی مثل “تکان دادن” برای پیدا کردن افراد نزدیک و “بطری شناور” برای ارسال پیام به افراد ناشناس، ویچت را به یک پدیده اجتماعی تبدیل کرد. این برنامه اولین پلتفرمی بود که مفهوم “پیام صوتی” را به شکلی بسیار ساده همگانی کرد.
ویچت در ایران برای مدتی به شدت محبوب شد، به طوری که بسیاری از کسبوکارها شروع به ایجاد صفحات رسمی در آن کردند. قابلیت “Moments” در ویچت، ترکیبی از فیسبوک و اینستاگرام بود. در نهایت، محدودیتهای دسترسی و فیلترینگ در ایران باعث شد کاربران به سمت پلتفرمهای دیگری مثل وایبر و سپس تلگرام حرکت کنند. اما ویچت در چین به تکامل خود ادامه داد و امروز به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شده است.
۸. وایبر (Viber)؛ پیشرو در تماسهای صوتی رایگان اینترنتی
وایبر در سال ۲۰۱۰ با تمرکز بر تماس صوتی رایگان بر بستر اینترنت عرضه شد و به سرعت جایگزین پیامکهای گرانقیمت شد. استفاده از شماره تلفن به جای نام کاربری، نوآوری بزرگی بود که وایبر را از پیامرسانهای دسکتاپی متمایز کرد. استیکرهای رنگارنگ و گروههای بزرگ، از دیگر ویژگیهایی بود که وایبر را برای مدتی به پیامرسان اول بسیاری از کاربران، به ویژه در ایران، تبدیل کرد.
یکی از جذابیتهای وایبر، طراحی بنفشرنگ و استیکرهای اختصاصی آن بود. این استیکرها راه جدیدی برای بیان احساسات باز کردند که بسیار فراتر از ایموجیهای ساده بود. در ایران، وایبر دوران طلایی کوتاهی داشت و به دلیل اختلالات و سپس فیلترینگ، کاربران به صورت دستهجمعی به تلگرام مهاجرت کردند. با این حال، وایبر هنوز هم در بسیاری از کشورهای جهان محبوبترین پیامرسان است.
۹. بیبیام (BBM)؛ امنیت و انحصار در دنیای بلکبری
پیامرسان بلکبری برای سالها نماد امنیت و کلاس کاری در دنیای تجارت بود. این سرویس که تنها بر روی گوشیهای بلکبری در دسترس بود، از کدهای اختصاصی (PIN) برای برقراری ارتباط استفاده میکرد. بیبیام اولین پیامرسانی بود که مفهوم “تایید خوانده شدن” را با حروف D و R به صورت گسترده معرفی کرد. انحصاری بودن بیبیام باعث شده بود که داشتن یک گوشی بلکبری، نوعی پرستیژ اجتماعی محسوب شود.
امنیت بالای این پلتفرم به حدی بود که حتی دولتها هم نمیتوانستند به راحتی به محتوای پیامها دسترسی پیدا کنند. زمانی که بلکبری تصمیم گرفت بیبیام را برای اندروید و آیاواس عرضه کند، دیگر خیلی دیر شده بود. واتساپ و تلگرام بازار را قبضه کرده بودند. در نهایت، نسخه مصرفکننده بیبیام در سال ۲۰۱۹ تعطیل شد، هرچند نسخه سازمانی آن هنوز برای مشتریان خاص فعال است.
۱۰. اسکایپ (Skype)؛ انقلابی در تماسهای تصویری راه دور
اسکایپ که در سال ۲۰۰۳ عرضه شد، مفهوم تماس تصویری را از یک رویای علمی-تخیلی به یک واقعیت روزمره تبدیل کرد. اسکایپ از تکنولوژی “همتا به همتا” استفاده میکرد که باعث میشد کیفیت تماسها حتی با اینترنتهای معمولی هم قابل قبول باشد. این برنامه به سرعت به ابزار اصلی برای تماسهای بینالمللی تبدیل شد و واژه “Skype” حتی به عنوان یک فعل در زبان انگلیسی وارد شد.
بخش پیامرسانی متنی اسکایپ نیز با قابلیتهایی مثل ویرایش پیامهای فرستاده شده، از زمان خود جلوتر بود. مایکروسافت در سال ۲۰۱۱ با خرید اسکایپ، آن را به عنوان جایگزین اصلی اماسان مسنجر معرفی کرد. امروزه اسکایپ همچنان به عنوان یک ابزار معتبر برای مصاحبههای شغلی و تماسهای رسمی استفاده میشود، اما آن محبوبیت عمومی سابق را ندارد.
۱۱. آیارسی (IRC)؛ پدربزرگ چترومهای متنی
پروتکل “چت رله اینترنتی” که در سال ۱۹۸۸ ابداع شد، قدیمیترین شکل پیامرسانی گروهی است که هنوز هم توسط متخصصان شبکه استفاده میشود. آیارسی فاقد رابط گرافیکی پیچیده بود و همه چیز در آن بر پایه دستورات متنی پیش میرفت. این سادگی و قدرت، آیارسی را به بهشت هکرها و توسعهدهندگان نرمافزار تبدیل کرده بود.
آیارسی بستر شکلگیری اولین جوامع آنلاین و گروههای معروفی بوده است. در این فضا، هیچ سرور مرکزی وجود نداشت و شبکهها توسط داوطلبان اداره میشدند. اگرچه امروز پلتفرمهایی مثل دیسکورد جایگزین مدرن آیارسی شدهاند، اما این پروتکل هنوز زنده است و به ما آموخت که برای برقراری ارتباط موثر، نیازی به گرافیکهای سنگین نیست.
۱۲. فرندفید (FriendFeed)؛ ترکیب پیامرسانی و شبکههای اجتماعی
فرندفید یک سرویس تجمیعکننده بود که به کاربران اجازه میداد فعالیتهای خود در سایر سایتها را به اشتراک بگذارند. اما چیزی که فرندفید را خاص میکرد، سیستم کامنتگذاری آنی آن بود که آن را به یک پیامرسان گروهی بزرگ تبدیل کرده بود. در میان کاربران فارسیزبان، فرندفید جایگاه بسیار ویژهای داشت و پاتوق اصلی وبلاگنویسان و روزنامهنگاران ایرانی بود.
فیسبوک در سال ۲۰۰۹ فرندفید را خریداری کرد و بسیاری از قابلیتهای آن را در پلتفرم خود ادغام کرد. فرندفید به تدریج رها شد و در سال ۲۰۱۵ رسماً تعطیل گردید. اما تاثیر آن بر نحوه تعامل ما با محتوا در شبکههای اجتماعی ابدی است. فرندفید ثابت کرد که گفتگو حول محور یک محتوا، میتواند بسیار ارزشمندتر از خود آن محتوا باشد.
۱۳. مایاسپیس آیام (MySpaceIM)؛ پیامرسان بزرگترین شبکه اجتماعی وقت
در دورانی که مایاسپیس پادشاه شبکههای اجتماعی بود، پیامرسان اختصاصی آن ابزاری حیاتی برای ارتباط میان هنرمندان و طرفدارانشان محسوب میشد. این برنامه در سال ۲۰۰۶ عرضه شد و به کاربران اجازه میداد بدون نیاز به باز کردن مرورگر، با دوستان خود در مایاسپیس در ارتباط باشند. یکی از ویژگیهای جالب آن، امکان پخش موسیقیهای پروفایل دوستان بود.
مایاسپیس آیام نمادی از دوران شخصیسازی افراطی در اینترنت بود. اما با افول مایاسپیس و ظهور فیسبوک که محیطی سادهتر داشت، این پیامرسان نیز به تدریج از صحنه رقابت حذف شد. مایاسپیس آیام به ما یادآوری میکند که سلیقه کاربران به سرعت تغییر میکند و حتی بزرگترین غولها هم اگر با نیازهای روز هماهنگ نشوند، فرو میپاشند.
۱۴. تالکماتیک (Talkomatic)؛ اولین سیستم چت چندکاربره
برای درک ریشههای پیامرسانی، باید به سال ۱۹۷۳ و سیستم “تالکماتیک” بازگردیم. این سیستم به کاربران اجازه میداد تا در اتاقهای مختلف به صورت همزمان تایپ کنند. صفحه نمایش به چند بخش تقسیم میشد و نوشتههای هر کاربر در بخش خودش به صورت آنی ظاهر میشد. این اولین بار در تاریخ بود که انسانها میتوانستند از راه دور و به صورت همزمان با هم چت کنند.
تالکماتیک الهامبخش بسیاری از سیستمهای بعدی شد. اگرچه این برنامه در مقیاس جهانی شناخته نشد، اما اولین جرقههای ایده پیامرسانی فوری را در ذهن دانشمندان علوم کامپیوتر روشن کرد. تالکماتیک ثابت کرد که نیاز انسان به ارتباط آنی، ریشهای بسیار عمیق در تاریخ تکنولوژی دارد و سنگ بنای تمام پلتفرمهای امروزی است.
۱۵. جابر (Jabber)؛ قهرمان گمنام پروتکلهای باز
جابر که اکنون با نام “اکسامپیپی” شناخته میشود، یک پیامرسان نبود بلکه یک پروتکل ارتباطی باز بود که در سال ۱۹۹۹ ابداع شد. هدف جابر این بود که به پلتفرمهای مختلف اجازه دهد با هم صحبت کنند، درست مثل ایمیل. بسیاری از پیامرسانهای بزرگ مثل گوگل تاک و واتساپ در ابتدا بر پایه این تکنولوژی بنا شدند.
جابر نماد تلاش برای ایجاد یک اینترنت آزاد و بدون مرز در دنیای پیامرسانهاست. اگرچه امروز اکثر شرکتها به سمت سیستمهای بسته حرکت کردهاند، اما پروتکل جابر هنوز هم در سیستمهای چت داخلی شرکتهای بزرگ استفاده میشود. جابر به ما یادآوری میکند که زیرساختهای باز و استاندارد، ستونهای پنهان دنیای دیجیتال ما هستند.
سیر تکامل پیامرسانها در یک نگاه (جدول زمانی)
| دهه | رویداد کلیدی | پیامرسانهای شاخص |
| ۱۹۷۰ | اختراع اولین سیستمهای چت شبکهای | Talkomatic |
| ۱۹۸۰ | ظهور پروتکلهای متنی و IRC | IRC |
| ۱۹۹۰ | آغاز عصر پیامرسانهای تجاری دسکتاپ | ICQ, Yahoo, MSN, AIM |
| ۲۰۰۰ | ورود غولهای اینترنتی و تماس تصویری | Skype, Google Talk, Nimbuzz |
| ۲۰۱۰ | انقلاب موبایل و پیامرسانهای شمارهمحور | WhatsApp, Viber, WeChat, Telegram |
اصطلاحات فنی که باید بدانید (الفبای پیامرسانی)
- پروتکل (Protocol): زبان مشترکی که دو کامپیوتر برای صحبت با هم استفاده میکنند.
- رمزنگاری سرتاسری (End-to-End Encryption): تکنولوژی که باعث میشود فقط فرستنده و گیرنده بتوانند پیام را بخوانند.
- کلاینت (Client): نرمافزاری که شما روی گوشی یا کامپیوتر نصب میکنید.
- سرور (Server): کامپیوتر مرکزی که پیامها را دریافت و به مقصد میرساند.
- VoIP: تکنولوژی انتقال صدا از طریق اینترنت (مخفف Voice over IP).
آمار و حقایق جالب از دنیای پیامرسانهای قدیمی
- اولین پیامک: اولین پیام کوتاه در سال ۱۹۹۲ فرستاده شد و متنش “Merry Christmas” بود.
- ثروت واتساپ: فیسبوک در سال ۲۰۱۴ واتساپ را با مبلغ ۱۹ میلیارد دلار خرید، در حالی که واتساپ تنها ۵۵ کارمند داشت.
- تعداد پیامها: در سال ۲۰۰۵، روزانه حدود ۲.۵ میلیارد پیام در شبکه MSN جابجا میشد.
- بزرگترین چتروم: برخی چترومهای یاهو در اواخر دهه ۹۰ میلادی همزمان میزبان هزاران کاربر بودند.
- صدای ماندگار: صدای “او-او” در آیسیکیو توسط یکی از کارمندان شرکت میرابیلیس ضبط شده بود و جهانی شد.
جمعبندی و دعوت به گفتگو
پیامرسانهای قدیمی تنها ابزارهای سادهای برای تایپ کلمات نبودند؛ آنها معماران فرهنگ دیجیتالی هستند که امروز در آن زندگی میکنیم. از چترومهای شلوغ یاهو تا تماسهای تصویری اسکایپ، هر کدام از این پلتفرمها آجری بر بنای ارتباطات مدرن افزودند. اگرچه بسیاری از این نامها امروز دیگر وجود ندارند، اما میراث آنها در قالب قابلیتهایی که هر روز در تلگرام و واتساپ استفاده میکنیم، زنده مانده است.
آیا شما هم خاطرهای از این پیامرسانهای قدیمی دارید؟ اولین پیامی که در یاهو مسنجر فرستادید را به یاد میآورید؟ تجربیات و خاطرات نوستالژیک خود را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید. کدام یک از این برنامهها برای شما بیشترین خاطره را ساخته است؟ نظرات شما میتواند بخش دوم این مقاله را با داستانهای واقعی کاربران تکمیل کند.
